Yas ve İyileşme Olumlamaları

Yas olumlamaları dürüstçe ne yapabilir?

Birini kaybettikten sonra biri sana “her şey bir sebeple olur” dediğinde neden içinin sıkıştığını zaten biliyorsun. Bu kategori o cümleyi kurmuyor, ne birinci ağızdan ne başka türlü. Burada bir kapanış vaadi, gizli bir anlam ya da acının ne zaman hafifleyeceğine dair bir takvim yok. Bir cümlenin elinden gelen çok daha küçük ve çok daha dürüst bir şey: şu an hissettiğinin gerçek olduğunu söylemek, böylece onu tek başına ve sessizce taşımak zorunda kalmıyorsun. Kaybım gerçek, kimseye kanıtlamam gerekmiyor — kendime bile.

Yasın sırayla geçilen aşamalardan oluştuğu fikrini muhtemelen bir yerde duymuşsundur: önce inkâr, sonra öfke, pazarlık, çöküntü, en sonunda kabullenme. Bu model okullarda hâlâ anlatılıyor ama kaybı inceleyen araştırmacıların çoğu artık ona pek itibar etmiyor. Bir kontrol listesi olsun diye tasarlanmadı zaten, iyi ki de olmadı, çünkü yas öyle bir listeye hiç uymuyor. Kimi insan bu aşamaların üçünü bir öğleden sonrada yaşayıp bitiriyor. Kimi ise hiçbirini yaşamıyor, yıllarca süren ve hiçbir zaman düzgün bir sonuca varmayan bir sızıyı taşıyor içinde. Yasım düz bir çizgide ilerlemiyor, artık ondan bunu beklemiyorum. gerçeğe çok daha yakın.

Bu satırlar terapi yerine geçmez, öyle bir iddiaları hiç olmadı. Kaybın ağırlığı tek başına kaldırabileceğinden fazlaysa — bu üçüncü günde de geçerli olabilir üçüncü yılda da, utanılacak bir yanı yok — bir yas danışmanı, bir destek grubu ya da geçmişini bilen bir doktor sana hiçbir ekranın veremeyeceği şeyi verir: gerektiği kadar uzun süre yanında duran, aynı odada bir insan. Bu kategori o desteğin yerine değil, yanına oturmak için var.

Kaynaklar: Stroebe & Schut, The dual process model of coping with bereavement: rationale and description (Death Studies, 1999) · Bonanno, Loss, trauma, and human resilience: have we underestimated the human capacity to thrive after extremely aversive events? (American Psychologist, 2004).

Bir şey beklemeden bu satırları nasıl okumalı

Bir satırı, seninle sessizce oturan ama doğru şeyi bulmaya çalışmayan bir arkadaş gibi düşün. Bazı cümleler içine işler, bazıları hiç dokunmaz — bu, yası yanlış yaşadığın anlamına gelmez, sadece o gün o cümlenin sırası değildir demektir. Sonrakine geç. Bugün okuduğun her satırı doğru bulmak zorunda değilsin.

Burada bir program yok, mesele de zaten bu. Yas mesai saatine uymaz, yıldönümlerine bile her zaman aynı ağırlıkla gelmez. Herkesin hazırlıklı olduğu günde sessiz kalıp kimsenin beklemediği sıradan bir salı öğleden sonrasında birden yükselebilir. O yüzden bir satıra rutine göre değil, sızı yükseldiğinde uzan. Widget'ı kullanıyorsan bu bazen önceden planladığın bir an değil, sıradan bir perşembe saat ikide ana ekrana atacağın rastgele bir bakış olabilir.

Kimi insan tek bir satırı aylarca yanında taşır — bir kartta, cüzdanda, zor sabahlarda tekrar tekrar okunan bir cümle olarak, çünkü yasın kendi takvimi vardır ve bir sözün doğru kalması için yeni olmasına gerek yoktur. Kimi insansa her gün başka bir satır ister. İkisi de doğru. Buna nasıl tutunacağının tek bir doğrusu yok.

Yasın seni yakaladığı anlar

Yıldönümü, doğum günü, bayram, bir zamanlar başka bir şey ifade eden bir tarihin ilk hâli — bunlar zaten zor olacağını bildiğin günler. Bunu önceden bilmek hazırlanmayı biraz kolaylaştırır ama günü atlatmayı hiç kolaylaştırmaz.

Asıl vurucu olan, kimsenin artık hâl hatır sormadığı, aylar sonraki sıradan bir salı. Bir koku, bir şarkı, bir an her şeyi eski şiddetiyle geri getiriyor. Yas takvime uymaz, yanına aldığın destek de uymak zorunda değil.

Birinin “en azından” diye başlayan bir cümle kurduğu an da var — en azından acı çekmiyor artık, en azından vedalaşabildin. O cümle yardım etmeye çalışır ve yine de içini susturur. Bu kategori öyle bir cümle kurmaz. Yasın yanlış bir biçimi yoktur.

Ve bir de etrafındakilerin artık atlatmış olman gerektiğini düşünmeye başladığı gün var, o gün ne zaman gelirse gelsin. Genelde bu, yasın kendisinin çekilmeye razı olduğu gün değildir, olması da gerekmez. Sen burada kalabilirsin, tam gerekli olduğun kadar.